Zapach potrafi przenieść nas w czasie szybciej niż fotografia. Nagle czujemy zapach lasu i przypominamy sobie wakacje. Aromat pomarańczy może przywołać świąteczny poranek, a lawenda - wieczorny rytuał, który kojarzy nam się ze spokojem.

To nie przypadek.

Węch jest wyjątkowym zmysłem, który ma bardzo bezpośrednie połączenie z obszarami mózgu odpowiedzialnymi za emocje, pamięć i zachowanie. Dlatego zapach nie jest tylko informacją o tym, co znajduje się wokół nas. Może stać się bodźcem, który wpływa na to, jak się czujemy, co sobie przypominamy i jak reaguje nasze ciało.

Od cząsteczki zapachowej do emocji

Cały proces zaczyna się bardzo prosto - od wdechu.

W powietrzu znajdują się lotne cząsteczki zapachowe. Kiedy je wdychamy, docierają do nabłonka węchowego znajdującego się w górnej części nosa. Tam spotykają się ze specjalnymi receptorami węchowymi.

Receptory rozpoznają określone właściwości cząsteczek i przekształcają informację chemiczną w sygnał elektryczny. Ten następnie trafia do opuszki węchowej - pierwszego miejsca w mózgu, w którym informacje o zapachu są przetwarzane.

I właśnie tutaj zaczyna się coś, co czyni węch wyjątkowym.

Sygnały węchowe mają bardzo bliskie połączenia z obszarami mózgu związanymi z emocjami i pamięcią, między innymi z ciałem migdałowatym i hipokampem.

Można więc powiedzieć:

zapach → sygnał nerwowy → mózg → emocje, pamięć i reakcja organizmu

Źrodło: www.instytutaroma.pl

To oczywiście uproszczenie - rzeczywiste przetwarzanie zapachu jest bardziej złożone - ale dobrze pokazuje, dlaczego aromat może wywołać reakcję, zanim zdążymy ją świadomie przeanalizować.

Dlaczego węch jest tak wyjątkowym zmysłem?

Każdy ze zmysłów dostarcza nam informacji o świecie. Węch ma jednak szczególne połączenie z obszarami mózgu związanymi z emocjami i pamięcią.

W przypadku wielu bodźców sensorycznych informacja jest najpierw kierowana przez wzgórze, które pełni między innymi funkcję stacji przekaźnikowej. Droga węchowa jest pod tym względem wyjątkowa - podstawowe przetwarzanie informacji zapachowej ma bezpośrednie połączenia z korą węchową i strukturami układu limbicznego.

To jeden z powodów, dla których zapachy potrafią wywoływać tak silne i bardzo osobiste skojarzenia.

Zapach świeżo skoszonej trawy. Perfumy bliskiej osoby. Kuchnia babci. Sosnowy las.

Czasem wystarczy jeden wdech, żeby wrócić do konkretnego miejsca i chwili.

Zapach i pamięć - dlaczego aromaty tak łatwo przywołują wspomnienia?

Pamięć zapachowa jest szczególnie interesująca dla naukowców.

Zapachy są silnie powiązane z obszarami mózgu uczestniczącymi w tworzeniu i przywoływaniu wspomnień, w tym z hipokampem. Badania sugerują również, że wspomnienia wywołane przez zapach mogą być bardziej emocjonalne i subiektywnie bardziej „żywe” niż wspomnienia przywołane przez inne bodźce.

Dlatego zapach może działać jak swoisty skrót do wspomnienia.

Co ważne, nie oznacza to, że każdy zapach wywoła taką samą reakcję u każdej osoby.

Nasz mózg nie odbiera zapachu w oderwaniu od doświadczeń. Znaczenie ma między innymi to, z czym dany aromat został przez nas wcześniej skojarzony.

Dlatego dla jednej osoby lawenda będzie oznaczała wieczorny relaks, a dla innej może kojarzyć się z kosmetykami używanymi przez babcię.

Zapach jest więc nie tylko biologiczny. Jest również osobisty.

Czy zapach może wpływać na nasz nastrój?

Tak - coraz więcej badań wskazuje, że zapachy mogą wpływać na nastrój i reakcje emocjonalne.

Przegląd badań neurobiologicznych i behawioralnych pokazuje, że zapachy mogą modulować zarówno emocje, jak i nastrój. Reakcja zależy jednak od wielu czynników - między innymi od właściwości samego zapachu, jego intensywności, kontekstu oraz naszych wcześniejszych doświadczeń i skojarzeń.

Ciekawym przykładem są badania z wykorzystaniem olejku cytrynowego i lawendowego. W jednym z randomizowanych badań 56 osób uczestniczyło w sesjach z zapachem lawendy, cytryny lub kontrolą bez zapachu. Autorzy zaobserwowali, że ekspozycja na olejek cytrynowy wiązała się z bardziej pozytywnym nastrojem w porównaniu z wodą i lawendą.

To ważne, ponieważ pokazuje, że nie możemy stworzyć prostej listy:

lawenda = spokój
cytryna = energia
pomarańcza = radość

Ludzki węch jest bardziej złożony.

Zapach może wpływać na nasz stan, ale jego działanie zależy zarówno od biologii, jak i od kontekstu oraz indywidualnych skojarzeń.

A gdzie w tym wszystkim jest aromaterapia?

Aromaterapia wykorzystuje właśnie tę niezwykłą relację pomiędzy zapachem, mózgiem i naszym doświadczeniem.

W praktyce oznacza to wykorzystanie olejków eterycznych - między innymi poprzez inhalację, dyfuzję czy masaż - jako elementu wspierającego określony rytuał i samopoczucie.

Mechanizm nie polega jednak na tym, że „olejek trafia do mózgu i go uspokaja”.

Kiedy wdychamy olejek eteryczny, jego lotne związki docierają do receptorów węchowych i uruchamiają proces przetwarzania informacji zapachowej. Jednocześnie sam rytuał może angażować również inne elementy - świadomy oddech, dotyk, chwilę zatrzymania czy skojarzenia, które budujemy wokół konkretnego zapachu.

To właśnie dlatego aromaterapię warto traktować nie jako magiczne rozwiązanie, ale jako narzędzie wspierające codzienny dobrostan.

Co mówią badania o aromaterapii?

Najwięcej badań dotyczących aromaterapii i samopoczucia koncentruje się między innymi na lawendzie.

Metaanaliza obejmująca 65 randomizowanych badań i prawie 8000 uczestników wykazała korzystny wpływ lawendy na poziom lęku. W przypadku inhalacji autorzy wskazali jednak na ograniczenia jakości i dużą różnorodność dostępnych badań.

Inna metaanaliza 22 badań dotyczących aromaterapii lawendowej również wykazała korzystny wpływ na poziom lęku oraz niektóre parametry fizjologiczne, takie jak tętno czy poziom kortyzolu. Autorzy podkreślili jednak potrzebę dalszych badań o wysokiej jakości metodologicznej.

Nowszy przegląd dotyczący samej inhalacji lawendy obejmujący 11 badań i 972 uczestników wykazał, że większość analizowanych badań raportowała zmniejszenie poziomu lęku po inhalacji. Jednocześnie autorzy podkreślili, że potrzebne są dalsze, lepiej zaprojektowane badania, aby mocniej potwierdzić te wyniki.

To ważne rozróżnienie.

Badania dają obiecujące wyniki, ale aromaterapia nie powinna być przedstawiana jako zamiennik leczenia czy terapii.

Może natomiast być prostym sposobem na stworzenie warunków, które sprzyjają odpoczynkowi, uważności i chwili zatrzymania.

Zapach jako mikro-rytuał

Być może właśnie dlatego zapach tak dobrze pasuje do idei mikro-rytuałów.

Nie zawsze mamy godzinę na jogę, medytację czy długą kąpiel.

Czasem mamy tylko minutę.

Możemy wtedy zatrzymać się, wziąć kilka spokojnych oddechów i sięgnąć po zapach, który kojarzy nam się z tym, czego w danym momencie potrzebujemy.

Nie chodzi o to, żeby oczekiwać od konkretnego olejku natychmiastowej zmiany naszego stanu.

Chodzi o stworzenie powtarzalnego sygnału dla siebie.

Zapach może stać się częścią rytuału przed snem. Sygnałem rozpoczynającym pracę. Chwilą zatrzymania w środku intensywnego dnia. Elementem masażu. Kilkoma spokojnymi oddechami, zanim wrócimy do kolejnego zadania.

Z czasem określony aromat może zacząć kojarzyć się z konkretnym stanem lub momentem.

I właśnie tutaj spotykają się neurobiologia zapachu i idea slow life.

Nie potrzebujemy zawsze więcej.

Czasem potrzebujemy po prostu zatrzymać się na chwilę i świadomie poczuć.

Zapach nie działa tylko na nos

Węch jest znacznie bardziej złożonym doświadczeniem, niż mogłoby się wydawać.

To połączenie chemii, układu nerwowego, pamięci, emocji, oddechu i naszych osobistych doświadczeń.

Dlatego ten sam aromat może dla jednej osoby oznaczać spokój, dla drugiej energię, a dla jeszcze innej - konkretne wspomnienie.

I może właśnie w tym tkwi jego największa siła.

Zapach nie mówi nam, co mamy czuć.

Może natomiast stworzyć przestrzeń, w której łatwiej jest się zatrzymać, zauważyć swój stan i świadomie skierować uwagę na to, czego w danym momencie potrzebujemy.

Źródła i badania

1. Kontaris I., East B.S., Wilson D.A. (2020), Behavioral and Neurobiological Convergence of Odor, Mood and Emotion: A Review, Frontiers in Behavioral Neuroscience.
2. Sullivan R.M. et al. (2015), Olfactory memory networks: from emotional learning to social behaviors, Frontiers in Behavioral Neuroscience.
3. Herz R.S. (2016), The Role of Odor-Evoked Memory in Psychological and Physiological Health, Brain Sciences.
4. Donelli D. et al. (2019), Effects of lavender on anxiety: A systematic review and meta-analysis, Phytomedicine, 65, 153099.
5. Hsu C.C. et al. (2019), How Strong is the Evidence for the Anxiolytic Efficacy of Lavender?, Phytomedicine.
6. Yoo O., Park S.A. (2023), Anxiety-Reducing Effects of Lavender Essential Oil Inhalation: A Systematic Review, Healthcare, 11(22), 2978.
7. Alaoui-Ismaili O. et al. / Olfactory Influences on Mood and Autonomic, Endocrine, and Immune Function - badanie randomizowane dotyczące wpływu zapachu lawendy i cytryny na nastrój i reakcje organizmu.